Czy można uzyskać zaspokojenie przedawnionej wierzytelności?

Przedawnienie z reguły oznacza, że wierzyciel traci możliwość dochodzenia przed sądem zapłaty przysługującej mu wierzytelności. W powszechnym odczuciu przyjmuje się, że po upływie terminu przedawnienia wierzyciel nie ma już żadnych szans na odzyskanie należności.

Wyjątek od wskazanej zasady przewiduje art. 502 k.c., który dopuszcza możliwość potrącenia wierzytelności przedawnionej, a tym samym umożliwia wierzycielowi uzyskanie zaspokojenia mimo upływu terminu przedawnienia.

Potrącenie wierzytelności przedawnionej – jak to działa?

Zgodnie z art. 502 k.c.: „Wierzytelność przedawniona może być potrącona, jeżeli w chwili, gdy potrącenie stało się możliwe, przedawnienie jeszcze nie nastąpiło.”

W praktyce oznacza to, że nawet jeśli wierzytelność uległa przedawnieniu, wierzyciel może uzyskać zaspokojenie swojej wierzytelności poprzez jej potrącenie z wzajemną wierzytelnością dłużnika.

Innymi słowy, jeśli posiadasz przedawnioną wierzytelność względem firmy X, a jednocześnie firma X żąda od Ciebie zapłaty innej należności, możesz uregulować swoje zobowiązanie poprzez potrącenie tej należności z własną wierzytelnością (nawet przedawnioną). Ponieważ potrącenie jest niczym innym jak formą zaspokojenia wierzytelności wzajemnej, okazuje się, że wierzyciel może w ten sposób wyegzekwować swoją należność, nawet jeśli uległa ona przedawnieniu.

Warunki zastosowania potrącenia przedawnionej wierzytelności

Ustawa stawia jeden kluczowy warunek: w chwili, gdy potrącenie staje się możliwe, wierzytelność nie może być jeszcze przedawniona.
Oznacza to, że przy analizie możliwości potrącenia należy uwzględnić nie tylko terminy wymagalności wierzytelności, ale także terminy przedawnienia.

Cel regulacji

Przepis art. 502 k.c. na pozór może się wydawać sprzeczny z ogólną zasadą obowiązującą na gruncie prawa cywilnego, a zgodnie z którą upływ terminu przedawnienia wierzytelności powoduje utratę przez wierzyciela możliwości skutecznego dochodzenia jej przed sądem. 

Odejście od tej zasady w ramach wyjątku wynikającego z art. 502 k.c. wynika z dostrzeżonej przez ustawodawcę potrzeby ochrony słusznych interesów wierzyciela, który wstrzymuje się z wytoczeniem powództwa, oczekując że jego wierzytelność zostanie skompensowana z wierzytelnością lojalnego dłużnika. Jak wskazuje się w orzecznictwie: „(u)niemożliwienie w tych warunkach dokonania potrącenia byłoby krzywdzące dla strony, której wierzytelność w tym czasie uległa przedawnieniu. Potrącenie będąc sposobem umorzenia wierzytelności – stosowanym prawidłowo – prowadzi do oszczędności kosztów związanych ze spełnieniem świadczeń, a w toku procesu wydatnie obniża społeczne koszty wymiaru sprawiedliwości i inne dolegliwości wynikające dla stron z kontynuowania procesu.” (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 września 2004 r., I CK 141/04.

Dla porządku wskazać należy, że potrącone mogą być także:

• wierzytelności, w stosunku do których dłużnik zrzekł się korzystania z zarzutu przedawnienia (art. 117 k.c.),
• wierzytelności przedawnione, które zostały zasądzone przez sąd z uwagi na fakt, że dłużnik nie podniósł zarzutu przedawnienia,
• wierzytelności przedawnione, w odniesieniu do których sąd – na podstawie art. 5 Kodeksu cywilnego – odmówił uwzględnienia zarzutu przedawnienia.