• Na czym polega nowe rozwiązanie?

Projekt zmian w procedurze karnej (UD362) przewiduje wprowadzenie dwóch nowych instytucji, które umożliwią prokuratorowi umorzenie postępowania już na etapie przygotowawczym. Chodzi o projektowane przepisy art. 11a i 11b k.p.k., istotnie poszerzające możliwości zakończenia sprawy bez wydania wyroku przez sąd. W praktyce oznacza to zwiększenie znaczenia mediacji oraz odejście od tradycyjnego modelu procesu na rzecz rozwiązań opartych na porozumieniu stron. Proponowane regulacje wpisują się w rozwój tzw. konsensualizmu procesowego, czyli mechanizmów pozwalających na zakończenie sprawy bez przeprowadzania pełnego postępowania dowodowego.

Projekt zakłada wprowadzenie dwóch odrębnych form umorzenia: umorzenia mediacyjnego (art. 11a k.p.k.) oraz umorzenia w sprawach mniejszej wagi, w których nie występuje pokrzywdzony (art. 11b k.p.k.). Obie instytucje będą mogły być stosowane wyłącznie na etapie postępowania przygotowawczego i każdorazowo będą uzależnione od decyzji prokuratora.

• Umorzenie mediacyjne (art. 11a k.p.k.)

To rozwiązanie opiera się na skutecznie przeprowadzonej mediacji między podejrzanym a pokrzywdzonym. Jednak jego zastosowanie będzie ściśle ograniczone.

Umorzenie mediacyjne będzie możliwe wyłącznie w przypadku:

1. przestępstw przeciwko mieniu bez użycia przemocy lub groźby bezprawnej,
2. gdy wartość szkody nie przekracza 20 000 zł,
3. z wyłączeniem m.in. przestępstw kradzieży z włamaniem i podobnych (art. 279–283 k.k.),
4. oraz w przypadku wybranych występków:

• • z art. 157 § 3 k.k. (nieumyślny lekki lub średni uszczerbek na zdrowiu),
  • z art. 160 § 3 k.k. (nieumyślne narażenie na niebezpieczeństwo),
  • z art. 177 § 1 k.k. (wypadek drogowy) – z wyłączeniem sytuacji z art. 178 § 1 k.k. (np. popełnienie czynu w stanie nietrzeźwości).

Aby możliwe było umorzenie:

1. podejrzany musi być niekarany za przestępstwo umyślne,
2. konieczne jest zawarcie i wykonanie ugody w postępowaniu mediacyjnym,
3. prokurator może zobowiązać podejrzanego do zapłaty świadczenia do 20 000 zł na Fundusz Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej.

Umorzenie postępowania nie będzie możliwe w sytuacji, jeżeli sprzeciwiałoby się potrzebie realizacji celów kary, a w szczególności potrzebie zapobieżenia ponownemu popełnieniu przez podejrzanego czynu zabronionego.

• Umorzenie w sprawach mniejszej wagi bez pokrzywdzonego (art. 11b k.p.k.)

Druga instytucja dotyczy przestępstw, w których nie występuje pokrzywdzony. Ma ona charakter uproszczony i również jest uzależniona od spełnienia konkretnych warunków.

Zastosowanie znajdzie w przypadku występków z art. 270 § 2a i 3 k.k., art. 271 § 2 k.k. i art. 273 k.k

Warunki zastosowania:

1. podejrzany musi być niekarany za przestępstwo umyślne,
2. obowiązkowe będzie uiszczenie świadczenia pieniężnego do 20 000 zł na wskazany fundusz.

Podobnie jak w przypadku umorzenia mediacyjnego:

1. decyzja zależy od oceny prokuratora,
2. umorzenie postępowania nie będzie możliwe, jeżeli sprzeciwiałoby się potrzebie realizacji celów kary, a w szczególności potrzebie zapobieżenia ponownemu popełnieniu przez podejrzanego czynu zabronionego.

• Rozszerzenie trybów konsensualnych oraz nowy zakaz dowodowy

Jednocześnie projekt zakłada znaczące rozszerzenie możliwości stosowania tzw. trybów konsensualnych, czyli rozwiązań opartych na porozumieniu stron. Proponowane zmiany przewidują objęcie nimi także poważniejszych przestępstw, w tym zbrodni – z wyjątkiem tych zagrożonych karą dożywotniego pozbawienia wolności (obecnie tylko występki). Oznacza to, że instytucje takie jak skazanie bez rozprawy czy dobrowolne poddanie się karze będą mogły znaleźć zastosowanie w znacznie szerszym zakresie spraw niż dotychczas.

Projekt przewiduje również wprowadzenie istotnego zakazu dowodowego, który ma zwiększyć bezpieczeństwo procesowe oskarżonego w trakcie negocjacji z prokuratorem. Zgodnie z projektowanym art. 335 § 5 k.p.k., oświadczenia procesowe złożone przez oskarżonego w trakcie i w związku z uzgadnianiem warunków wniosku o wydanie wyroku skazującego bez rozprawy, nie mogą być wykorzystane, o ile ostatecznie nie dojdzie do uzgodnienia warunków wniosku i jego złożenia, a oskarżony sprzeciwi się ich wykorzystaniu najpóźniej do chwili ich ujawnienia na pierwszej rozprawie głównej. Rozwiązanie to ma na celu zachęcenie stron do prowadzenia negocjacji bez obawy, że ewentualne niepowodzenie rozmów pogorszy sytuację procesową oskarżonego.

• Znaczenie projektowanych zmian

Projektowane zmiany, obejmujące wprowadzenie art. 11a i 11b k.p.k., rozszerzenie trybów konsensualnych oraz nowy zakaz dowodowy, wyraźnie przesuwają akcent postępowania karnego w stronę szybszego i bardziej elastycznego rozwiązywania spraw. Umożliwiają zakończenie postępowania już na etapie przygotowawczym, bez udziału sądu, co wzmacnia rolę prokuratora i ogranicza liczbę spraw trafiających na wokandę. Jednocześnie rozszerzenie trybów konsensualnych – także na poważniejsze przestępstwa (z wyłączeniem tych zagrożonych dożywociem) – znacząco zwiększa zakres spraw, które mogą zakończyć się w drodze porozumienia. Wprowadzenie zakazu dowodowego dodatkowo zabezpiecza oskarżonego, umożliwiając prowadzenie negocjacji bez ryzyka wykorzystania jego oświadczeń w razie ich niepowodzenia.

• Podsumowanie

Projekt tworzy spójny mechanizm pozwalający na szybsze zakończenie sprawy karnej poprzez mediację, porozumienie stron lub decyzję prokuratora. W efekcie zmiany mogą realnie usprawnić postępowania karne i zwiększyć znaczenie rozwiązań ugodowych w praktyce.